Không phải ai dấn thân vào một hành trình mới cũng bắt đầu bằng một ước mơ rõ ràng. Có những hành trình mở ra từ sự tò mò, từ một tư duy muốn thử chạm vào điều gì đó chưa biết, rồi dần được định hình qua những va chạm thực tế. Kiến trúc sư Gia Tú là người như vậy. Từ môi trường thiết kế kỷ luật của người Nhật, đến studio đa ngành, đến những dự án xã hội nơi thiết kế không còn là hình khối hay phong cách mà là sự thấu hiểu con người, câu chuyện của anh là một hành trình của người luôn chọn đặt thêm một tham số mới vào mỗi chặng đường.

Hành trình đến với kiến trúc của anh bắt đầu từ đâu?

Hồi lớp 11, mình quyết định thi vào trường kiến trúc.

Không có lý do rõ ràng. Không có một câu chuyện đẹp về người thầy truyền cảm hứng hay một công trình nào đó làm mình thay đổi. Chỉ là mình cảm thấy mình có một tư duy muốn đón nhận cái gì đó mới, và kiến trúc lúc đó, với mình, trông như một cánh cửa mở.

Sau đại học, mình vào làm ở một văn phòng thiết kế của anh Nishijima ở Inrestudio. Anh Nishijima trực tiếp hướng dẫn mình, anh rất khó, siêu kỷ luật, mọi thứ phải được sắp đặt tỉ mỉ. Nhiều người bạn mình đã rời đi. Mình ở lại, không phải vì mình kiên nhẫn hơn ai, mà vì mình nhận ra điều gì đó trong cái khuôn khổ đó.

Mình có đọc một cuốn sách, kể về những căn phòng tầng bán hầm của các họa sĩ Paris. Cửa sổ chỉ nằm sát trần, nhìn ra ngang mặt đường. Người trong phòng không thấy được toàn cảnh thành phố, chỉ thấy chân người đi qua. Nhưng chính sự bó buộc có tính toán đó lại giúp họ tập trung sâu hơn, vẫn cảm nhận được nhịp sống bên ngoài, nhưng không bị cuốn vào nó. Mình hiểu điều đó từ thời còn ở công ty Nhật. Sáng tạo không đến từ sự thoải mái. Nó đến từ khuôn khổ, vì khi thiết kế bị bó vào một giới hạn, nó buộc phải đi sâu hơn.

Sau đó mình về The Lab, công ty đa ngành với người đến từ đồ họa, nội thất, kiến trúc, branding. Môi trường ồn ào hơn, đa dạng, nhiều tư duy, và mình thích nó vì điều đó. Ở đó mình bắt đầu nghĩ về thiết kế theo cách khác: không phải phong cách, mà là tham số. Với mình, kiến trúc là sự đổi mới, không phải về phong cách, mà là về khả năng tiếp nhận và xử lý những thứ từ bên ngoài vào.

Anh từng nhắc đến tham số như một phần không thể thiếu trong thiết kế. Anh tiếp cận điều đó như thế nào?

Thực ra tham số không phải thứ gì mới trong kiến trúc. Nó là những dữ liệu và yếu tố tham gia trực tiếp tác động đến bối cảnh thiết kế. Ngày xưa người ta thiết kế từ nắng, gió, lượng mưa, độ ẩm, tất cả đó đều là dữ liệu. Từ cơ sở đó mới quyết định được công trình hình
thành như thế nào.

The Lab làm nhiều với những doanh nghiệp hơn khách hàng cá nhân. Khi làm việc với doanh nghiệp, sự hiệu quả và hiệu suất là một trong những điều tiên quyết. Ví dụ khi thiết kế F&B và Hospitality, mình nhìn vào: bao nhiêu người dùng không gian đó, nhóm khách hàng là gì, tỉ lệ lấp đầy mong muốn là bao nhiêu, tỉ lệ xoay vòng bàn, hiệu suất trong giờ đỉnh điểm, từ những dữ liệu đó mình mới thiết kế được một dự án vừa hiệu quả vừa sáng tạo, thay vì chỉ dựa vào trực giác.

Dữ liệu giúp mình thiết kế sâu hơn, không phải thiết kế khác đi.

Một phần công việc khác của mình là vận hành công ty, làm việc với số liệu mỗi ngày. Và mình nhận ra nó cũng hiệu quả trong thiết kế, nếu mình không để nó biến mình trở nên khô khan.

Vậy với anh, tư duy cởi mở trong thiết kế có nghĩa là gì?

Mình nghĩ nó có hai phần.

Phần đầu là về mặt tư duy: kiến trúc sư hay bị định hình vào một phong cách, thích gạch thì làm gạch, thích tối giản thì tối giản. Còn mình thì mỗi công trình có bối cảnh riêng. Nếu ngày xưa mình lấy nắng gió làm tham số, thì bây giờ mình lấy thêm góc nhìn vận hành của chủ đầu tư, thói quen người dùng, mỗi thứ đó là một tham số. Càng nhiều tham số, thiết kế càng không giống lần trước.

Phần thứ hai là về rèn luyện. Không phải cứ dùng vật liệu mới hay kỹ thuật mới là đổi mới. Cái khó hơn là mỗi dự án mình buộc mình phải học một điều mình chưa biết về bối cảnh đó. Và điều đó đòi hỏi sự mở lòng với những tư duy và góc nhìn khác nhau, không áp đặt và phiến diện, ràng buộc suy nghĩ phải bảo vệ cái tôi thiết kế của mình.

Non Library là một dự án anh và The Lab ấp ủ lâu. Điều gì anh tự đúc kết được sau khi thực hiện nó?

Mình vào dự án với sự tự tin không cần thiết. Đồ án tốt nghiệp mình cũng làm thư viện trẻ em, nên mình nghĩ mình hiểu các em.
Hóa ra là không.

Prototype đầu tiên, mình thấy nó ngầu, nó đẹp. Nhưng khi đưa vào thực tế, nó không hoạt động. Trẻ em nhìn vào, thấy, rồi thôi. Không đọng lại gì. Một cơ chế lắp ghép thú vị ở thời điểm đó nhưng một tuần sau đã không ai nhớ, đặc biệt khi đối tượng là trẻ em vùng nông thôn, quen với những thứ gần gũi và dễ nắm bắt.

Mình phải reset lại từ đầu. Đặt đủ góc nhìn vào, hiểu lại người mình đang thiết kế cho. Và từ đó mình mới tìm ra hình tượng con bọ rùa, bo tròn, đỏ rực, có chấm bi. Trẻ em biết nó, nhớ nó, thích nó ngay. Và từ cái hình tượng đơn giản đó, mình mới xây được mọi thứ phía sau.
Bài học mình rút ra: với trẻ em, phải để chúng thích trước rồi mới ẩn ý sâu, không thể làm ngược lại. Và tổng quát hơn: khi mình chưa thực sự hiểu người dùng, thừa nhận điều đó sớm sẽ tốn ít thời gian hơn rất nhiều.

Nhìn lại hành trình của mình, anh nghĩ người trẻ cần chuẩn bị gì để đi xa hơn trong nghề?

Kỹ thuật thì trường đã dạy tốt rồi. Thứ mình thấy mọi người thiếu nhiều hơn là kỹ năng mềm như cách lắng nghe người khác, cách làm việc nhóm, cách trình bày ý tưởng của mình cho người không cùng chuyên môn hiểu được.

Mình quan sát ở công ty: người giỏi kỹ thuật không thiếu, nhưng người vừa giỏi kỹ thuật vừa biết hướng dẫn người khác, vừa biết cách kể câu chuyện về công việc của mình, thì ít hơn nhiều. Và thường chính những người đó mới tiến lên được vị trí cao hơn.

Ngoài ra, chọn môi trường làm việc cũng quan trọng hơn mình nghĩ hồi còn trẻ. Nếu tìm được nơi mình vừa phát triển vừa cống hiến được, ở lại. Còn không thì đi gặp nhiều người hơn, để mình có nhiều góc nhìn hơn, và thích nghi với những gì mình đang có.

Điều gì thực sự tạo ra động lực bền bỉ cho một người – hoàn cảnh hay khát khao từ bên trong?

Mình lớn lên trong môi trường không quá khó khăn cũng không quá dư dả, và mình nghĩ sự phấn đấu không đến từ hoàn cảnh, dù hoàn cảnh là nền tảng. Nó đến từ bên trong nhiều hơn.

Mỗi người cần có một hình dung về cuộc sống mình muốn, một hình mẫu, một mục tiêu đủ cụ thể để mình hướng tới. Từ đó mới có động lực để chinh phục từng nấc thang một.

Mình hay nói với các bạn trẻ: Đầu tiên là đừng sợ thay đổi, vì cuộc sống là một hành trình dài với rất nhiều điều có thể xảy ra, mỗi một sự đổi thay đến với mình đều luôn có thể là một điều tốt. Thứ 2 là đặt mục tiêu lớn, rồi chia nhỏ ra. Đừng nhìn cả cầu thang, nhìn bậc tiếp theo thôi. Và nếu không quyết tâm chinh phục từng nấc, mình sẽ không bao giờ nhìn lại được con đường đã đi.

Lời kết

Có lẽ điều đáng nhớ nhất sau cuộc trò chuyện này không nằm ở những dự án đã hoàn thành, mà ở cách Gia Tú chọn luôn ở trạng thái đang học. Học cách đặt mình vào khuôn khổ để đi sâu hơn. Học cách tin vào lí trí mà không mất đi cảm xúc. Học cách thiết kế lại từ đầu khi nhận ra mình chưa thực sự hiểu người mình đang làm cho. Và học cách chia nhỏ những gì mình muốn, để mỗi ngày có một bậc thang để bước và tin vào thay đổi luôn là điều tích cực trong cuộc sống.